|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.104. अध्यायः 104
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कौसल्यकालकवृक्षीयसंवादानुवादः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
युधिष्ठिर उवाच। 12-104-0x(5612)(68839)
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्॥ 12-104-1(68840)
भीष्म उवाच। 12-104-2x(5613)
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर॥ 12-104-2(68841)
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः॥ 12-104-3(68842)
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति॥ 12-104-4(68843)
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात्।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम॥ 12-104-5(68844)
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्॥ 12-104-6(68845)
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु॥ 12-104-7(68846)
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम्।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव॥ 12-104-8(68847)
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः॥ 12-104-9(68848)
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम्।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्॥ 12-104-10(68849)
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः॥ 12-104-11(68850)
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत्॥ 12-104-12(68851)
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः॥ 12-104-13(68852)
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे॥ 12-104-14(68853)
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत्॥ 12-104-15(68854)
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः॥ 12-104-16(68855)
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा॥ 12-104-17(68856)
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते॥ 12-104-18(68857)
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति॥ 12-104-19(68858)
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्॥ 12-104-20(68859)
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः॥ 12-104-21(68860)
अनागतं यन्न ममेति विद्या
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः॥ 12-104-22(68861)
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः॥ 12-104-23(68862)
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः॥ 12-104-24(68863)
राजोवाच। 12-104-25x(5614)
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज॥ 12-104-25(68864)
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन्॥ 12-104-26(68865)
मुनिरुवाच। 12-104-27x(5615)
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात्।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव॥ 12-104-27(68866)
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्॥ 12-104-28(68867)
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि॥ 12-104-29(68868)
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते॥ 12-104-30(68869)
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान्।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते॥ 12-104-31(68870)
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप॥ 12-104-32(68871)
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात्॥ 12-104-33(68872)
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत॥ 12-104-34(68873)
`त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम्॥ 12-104-35(68874)
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम्।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा॥ 12-104-36(68875)
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम्॥ 12-104-37(68876)
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान्॥ 12-104-38(68877)
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः॥ 12-104-39(68878)
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते॥ 12-104-40(68879)
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति॥ 12-104-41(68880)
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः॥ 12-104-42(68881)
`अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति॥' 12-104-43(68882)
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात्॥ 12-104-44(68883)
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते॥ 12-104-45(68884)
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम्।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः॥ 12-104-46(68885)
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः॥ 12-104-47(68886)
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम्।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत्॥ 12-104-48(68887)
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात्॥' 12-104-49(68888)
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा॥ 12-104-50(68889)
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च॥ 12-104-51(68890)
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति॥ 12-104-52(68891)
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति॥ 12-104-53(68892)
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम्॥ 12-104-54(68893)
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः॥ 12-104-55(68894)
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति॥ 12-104-56(68895)
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति।
`एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति॥' 12-104-57(68896)
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम्।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान्॥ ॥ 12-104-58(68897)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुरधिकशततमोऽध्यायः॥ 104॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-104-4 भागी भागार्हः। ईहमानो यतमानः॥ 12-104-6 इतरेण शारीरेण॥ 12-104-7 निर्विद्य विरज्य। कामाद्विषयभोगात्। बुद्धिमयं वसु ज्ञानरूपं धनम्॥ 12-104-12 इयं निर्विद्यतीति श्लोकेन त्वया प्रोक्ता। अहं च यच्च ममाऽस्त्येतत्सर्वमनित्यमिति जानतस्ते त्वया॥ 12-104-13 नास्ति तुच्छत्वात्॥ 12-104-22 तन्निर्ममत्वम्॥ 12-104-25 यादृच्छिकमयत्नादागतम्॥ 12-104-26 एतच्छोकाख्यं फलं यथालब्धेन वर्तयन् जीवन्नपि पश्यामि। यादृच्छिकस्य नाशेन जीवनालोपेऽपि शोको न नश्यतीत्यर्थः॥ 12-104-30 न मृष्यते तैर्न संतुष्यति॥ 12-104-33 अन्यत्र शत्रौ। कुशला निर्मत्सराः। अभिनिष्यदन्ते प्रस्रवति॥ 12-104-37 विधित्सा क्रियाणामनुपरमस्तेन साधनेन च संकुसुकमस्थिरम्॥ 12-104-38 उपद्रवानस्थिरान्॥ 12-104-39 अर्थरूपेण भासमानाः॥ 12-104-40 आद्यस्योदाहरणं अर्थायेति॥ 12-104-41 द्वितीयस्योदाहरण रममाण इति॥ 12-104-42 परिभग्नकमो नष्टारम्भः॥ 12-104-47 विप्रणयेद्दद्यात्॥ 12-104-50 नियम्य सर्वं सङ्गं च इति ट. ड. पाठः॥ 12-104-52 प्रतिकृष्टेषु भाग्येषु व्यपकृष्टेषु संभवे इति ट.थ. पाठः॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|